Audyt energetyczny przedsiębiorstwa w 2026 roku. Obowiązek, zakres i dane z rynku

Duże firmy w Polsce nadal muszą raz na cztery lata rozliczyć zużycie energii we wszystkich nośnikach. Równolegle dyrektywa (UE) 2023/1791 przenosi ciężar z wielkości przedsiębiorstwa na rzeczywiste zużycie energii finalnej. Dla wielu zakładów produkcyjnych, magazynów i obiektów usługowych oznacza to ten sam dokument, ale szerszy krąg adresatów i twardszy kalendarz.

Ustawa z 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 711) w art. 36 nakazuje przeprowadzenie lub zlecenie audytu przedsiębiorcy, który nie jest mikro, małym ani średnim w rozumieniu Prawa przedsiębiorców. Kara za brak dokumentu może sięgnąć 5% przychodu z poprzedniego roku podatkowego. Zawiadomienie Prezesa URE trzeba złożyć w ciągu 30 dni od zakończenia prac, nie później niż do 31 grudnia roku, w którym przypada obowiązek.

Kogo dziś obowiązuje audyt, a kogo objęła dyrektywa EED?

Obowiązek z art. 36 dotyczy przedsiębiorcy, który w ciągu ostatnich dwóch lat obrotowych zatrudniał średniorocznie co najmniej 250 osób albo osiągnął obrót netto powyżej równowartości 50 mln euro i sumę aktywów powyżej 43 mln euro. Spełnienie jednego z tych progów wystarczy. Zwolnienie przysługuje firmie z certyfikowanym systemem zarządzania energią zgodnym z Polską Normą (w praktyce ISO 50001) albo z systemem EMAS, o ile w ramach tego systemu wykonano audyt energetyczny przedsiębiorstwa.

Dyrektywa 2023/1791 zmienia kryterium. Państwa członkowskie mają zapewnić, że przedsiębiorstwa o średnim rocznym zużyciu energii z ostatnich trzech lat, ze wszystkich nośników, powyżej 10 TJ (ok. 2 778 MWh) podlegają audytowi, a podmioty powyżej 85 TJ (ok. 23 611 MWh) wdrażają system zarządzania energią. Termin pierwszego audytu dla nowo zobowiązanych firm wynika z samej dyrektywy: 11 października 2026 r. Wdrożenie systemu dla najwyższego progu ma nastąpić do 11 października 2027 r.

Projekt nowelizacji ustawy o efektywności energetycznej (UC77) na początku września 2026 r. pozostawał w toku prac rządowych. Obowiązującym polskim przepisem jest nadal art. 36 w dotychczasowym brzmieniu. Firmy energochłonne poniżej progu „dużego przedsiębiorstwa” powinny jednak liczyć zużycie za trzy ostatnie lata, bo po transpozycji dyrektywy to właśnie ten wskaźnik rozstrzygnie o obowiązku.

Co musi zawierać audyt zgodny z ustawą?

Art. 37 definiuje audyt jako procedurę szczegółowych i potwierdzonych obliczeń przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej na terytorium Polski oraz informację o potencjalnych oszczędnościach. Dokument sporządza się na podstawie aktualnych, reprezentatywnych, mierzonych i możliwych do zidentyfikowania danych o zużyciu energii oraz, w przypadku energii elektrycznej, o zapotrzebowaniu na moc.

Przegląd ma objąć budynki lub zespoły budynków, instalacje przemysłowe oraz transport, które łącznie odpowiadają za co najmniej 90% całkowitego zużycia energii przedsiębiorstwa. Analiza kosztowa cyklu życia ma pierwszeństwo przed prostym okresem zwrotu, żeby uwzględnić oszczędności w dłuższym horyzoncie, wartości rezydualne i stopy dyskonta. Dane z audytu przechowuje się pięć lat do celów kontrolnych.

Audyt przeprowadza podmiot niezależny od audytowanego przedsiębiorcy, posiadający wiedzę i doświadczenie, albo ekspert wewnętrzny, który nie jest bezpośrednio zaangażowany w audytowaną działalność. Metodologiczną ramą pozostaje seria PN-EN 16247 (wymagania ogólne, budynki, procesy, transport).

Jak wygląda rzetelny przebieg prac?

Prace zaczynają się od inwentaryzacji wszystkich nośników: energii elektrycznej, gazu, ciepła sieciowego, paliw ciekłych i stałych, sprężonego powietrza oraz energii wytwarzanej na miejscu. Następnie powstaje mapa strumieni, bilans i ranking odbiorów. Pomiary, a nie wyłącznie szacunki z faktur, rozstrzygają o jakości wniosku.

Typowe obszary strat w zakładach produkcyjnych to:

• nieszczelności instalacji sprężonego powietrza, które w starszych systemach pochłaniają 30–40% energii sprężarek,
• opłaty za moc bierną i przekroczenia mocy umownej,
• straty jałowe transformatorów i napędów bez regulacji obrotów,
• ciepło odpadowe z procesów, które nie wraca do obiegu,
• oświetlenie, HVAC i transport wewnętrzny poza godzinami produkcji.

Raport kończy się listą przedsięwzięć z nakładem, oszczędnością energii finalnej, wpływem na moc zamówioną i prostą oraz zdyskontowaną oceną opłacalności. Dobrze przygotowany dokument służy potem do świadectw efektywności energetycznej (białych certyfikatów), programów wsparcia i raportowania ESG.

Ile realnie zostaje w budżecie firmy?

Analiza ponad 1500 audytów przemysłowych DB Energy wskazuje, że wdrożenie rekomendacji obniża koszty energii przeciętnie o 10-20%. Krajowy Instytut Doradztwa Energetycznego podaje przedział 8-15% bez inwestycji kapitałowych i 20–30% po modernizacjach. Forum Energii wyliczyło, że w 2024 r. końcowa cena energii elektrycznej dla przemysłu energochłonnego w Polsce wyniosła 166,9 euro/MWh, o 25% więcej niż w Niemczech.

Raport Schneider Electric z 2026 r. pokazuje inną lukę: niemal połowa badanych firm słabo śledzi własne zużycie, a 25% poznaje je dopiero z faktury. Audyt zamyka tę lukę danymi pomiarowymi. Dla zakładu o zużyciu rzędu 2 GWh same opłaty za moc bierną, przekroczenia mocy i straty transformatorowe potrafią złożyć się na 80–300 tys. zł rocznie.

Niezależna analiza, bez powiązań z dostawcami urządzeń, zmniejsza ryzyko rekomendacji „pod produkt”. W takim modelu pracują m.in. zespoły inżynierskie, które łączą bilans energetyczny z modelowaniem sieci i miksu. Przykładem takiego podejścia do audytu energetycznego przedsiębiorstwa jest oferta Centrum Analiz Energetycznych, opartego na niezależności od grup energetycznych i narzędziach obliczeniowych stosowanych także przy analizach przyłączeniowych.

Zawiadomienie do URE i konsekwencje braku dokumentu

Art. 38 wymaga, by przedsiębiorca zawiadomił Prezesa URE o przeprowadzonym audycie w terminie 30 dni od jego wykonania, nie później niż do 31 grudnia roku obowiązkowego. Do zawiadomienia dołącza się informację o możliwych oszczędnościach energii. Wzór pisma publikuje URE. Dokumenty składa się do Departamentu Efektywności Energetycznej i Kogeneracji (Towarowa 25a, 00-869 Warszawa) albo przez eDoręczenia.

Brak audytu albo brak zawiadomienia otwiera drogę do kary administracyjnej do 5% przychodu. Ustawa nie ustala dolnego limitu. Od decyzji Prezesa URE przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – sądu ochrony konkurencji i konsumentów, w terminie 14 dni od doręczenia.

ISO 50001 jako trwała alternatywa dla cyklu czteroletniego

Certyfikowany system zarządzania energią zwalnia z cyklicznego audytu z art. 36, o ile w jego ramach wykonano audyt energetyczny przedsiębiorstwa. Dla podmiotów powyżej 85 TJ dyrektywa 2023/1791 idzie dalej: system staje się obowiązkiem, a nie opcją. Wdrożenie ISO 50001 kosztuje zwykle więcej na starcie niż jednorazowy audyt, ale daje ciągły monitoring, cele energetyczne i powtarzalny mechanizm przeglądu.

Firmy na granicy 10 TJ często zaczynają od audytu zgodnego z PN-EN 16247, a dopiero potem decydują, czy budować pełny system. Kolejność ma znaczenie: bez wiarygodnego bilansu trudno ustawić wskaźniki EnPI i granice systemu.

Co zrobić przed 11 października 2026 roku?

Duże przedsiębiorstwa, których czteroletni cykl z ustawy 2016 dobiega końca, powinny zamknąć audyt i zawiadomienie URE niezależnie od losów UC77. Podmioty o zużyciu zbliżonym do 2 778 MWh rocznie ze wszystkich nośników powinny zebrać faktury i dane o autokonsumpcji OZE za trzy ostatnie lata kalendarzowe, bo taki sposób liczenia średniej wskazuje Komisja Europejska przy ocenie art. 11 dyrektywy.

Dokument ma wartość operacyjną tylko wtedy, gdy rekomendacje trafiają do planu inwestycyjnego i budżetu utrzymania ruchu. Sam raport odłożony na półkę nie obniża rachunku ani nie chroni przed kontrolą. Rzetelne dane, niezależny wykonawca i zakres obejmujący co najmniej 90% zużycia pozostają jedynym zestawem, który jednocześnie spełnia ustawę i daje mierzalny efekt w kosztach energii.

Artykuł sponsorowany