Fgśp a umowa zlecenie – jakie masz prawa i gwarancje?

Przy umowie zlecenia składka na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych jest co do zasady należna zawsze wtedy, gdy od tej umowy musisz mieć opłacone obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Daje Ci to realną gwarancję, że w razie niewypłacalności pracodawcy możesz odzyskać zaległe wynagrodzenie, odprawę czy ekwiwalent. Jeśli chcesz sprawdzić, czy w Twojej sytuacji zleceniodawca powinien płacić FGŚP i jakie prawa z tego wynikają, przejdź po kolei przez poniższe wyjaśnienia.

Czym jest FGŚP przy umowie zlecenia?

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych to państwowy fundusz celowy, którego zasady opisuje Ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy z 13 lipca 2006 r. Ma on jedno zadanie – wypłacić część świadczeń należnych zatrudnionym, kiedy firma staje się niewypłacalna w wyniku upadłości lub restrukturyzacji potwierdzonej postanowieniem sądu.

Ustawa posługuje się szeroką definicją „osoby zatrudnionej”. To nie tylko klasyczny pracownik na etacie, ale też wykonujący pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu – o ile z tego tytułu powstaje obowiązek opłacania emerytalnej i rentowych składek ZUS. Ochroną FGŚP są objęte także inne formy zatrudnienia, m.in. osoby wykonujące pracę nakładczą oraz osoby wykonujące pracę zarobkową na rzecz rolniczych spółdzielni produkcyjnych lub spółdzielni kółek rolniczych (z wyłączeniem pomocy domowej).

W praktyce oznacza to, że zleceniobiorca, który „wpada” w obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, staje się dla FGŚP takim samym „pracownikiem” jak osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Z tego tytułu może liczyć na wypłatę między innymi zaległych pensji, ekwiwalentu za urlop czy odpraw, jeśli firma przestaje płacić, a sąd stwierdzi jej niewypłacalność.

Ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych uznaje zleceniobiorcę za pracownika na potrzeby FGŚP, jeśli z umowy zlecenia podlega on obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

Kiedy od umowy zlecenia opłaca się składkę na FGŚP?

Obowiązek opłacania składki na FGŚP zależy od dwóch grup warunków: tego, kim jest zleceniodawca oraz tego, jak wygląda Twoje ubezpieczenie społeczne z tytułu zlecenia. Podstawę prawną stanowią przede wszystkim art. 9b, 9c i 10 Ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych oraz przepisy Ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Po pierwsze, płatnikiem FGŚP jest pracodawca lub inny podmiot prowadzący działalność gospodarczą w Polsce i zatrudniający co najmniej jedną osobę – może to być etatowiec albo zleceniobiorca. Obowiązek ten dotyczy nie tylko polskich przedsiębiorców, ale także oddziałów banków zagranicznych, oddziałów instytucji kredytowych, oddziałów zagranicznych zakładów ubezpieczeń oraz oddziałów lub przedstawicielstw przedsiębiorców zagranicznych działających na terenie RP, o ile zatrudniają osoby objęte obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalno-rentowymi.

Po drugie, za konkretną osobę składka jest należna, jeżeli z danego tytułu (tu: zlecenia) podlega ona obowiązkowo emerytalnej i rentowym składkom ZUS.

Jak obliczana jest składka na FGŚP przy zleceniu?

Dla zleceniobiorcy stawka jest prosta: obecnie wynosi 0,10% podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Podstawą jest zwykle Twój przychód z umowy zlecenia rozumiany tak jak w Ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych – czyli pieniądze, świadczenia w naturze i inne nieodpłatne świadczenia.

Jeżeli odpłatność w umowie zlecenia nie została określona w typowy sposób (np. nie wskazano konkretnej kwoty, stawki godzinowej, akordowej czy prowizyjnej), podstawę wymiaru składki na FGŚP stanowi zadeklarowana kwota. Nie może być ona jednak niższa niż minimalne wynagrodzenie za pracę obowiązujące w danym okresie.

Ustalenie podstawy wymiaru jest istotne również wtedy, gdy zamiast klasycznego wynagrodzenia otrzymujesz świadczenia pochodzące z systemu zabezpieczenia społecznego. Dla osób uprawnionych do pobierania m.in. zasiłku macierzyńskiego, świadczenia pielęgnacyjnego, świadczenia szkoleniowego lub świadczenia socjalnego, właśnie kwota tych zasiłków i świadczeń stanowi podstawę do naliczenia składki na FGŚP, o ile są one objęte obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi.

Nie ma tu znaczenia, czy zarabiasz 300 zł, 3 000 zł czy 10 000 zł. W odróżnieniu od Funduszu Pracy nie ma warunku minimalnego wynagrodzenia ani rocznego limitu podstawy. W przypadku FGŚP nie obowiązuje tzw. limit trzydziestokrotności, który ogranicza podstawę składek emerytalno-rentowych – nawet po przekroczeniu rocznego limitu dla tych składek, FGŚP nadal nalicza się od pełnej podstawy. Jeśli składki na emerytalne i rentowe są obowiązkowe – składka na FGŚP jest należna, chyba że wchodzi w grę jedno z ustawowych zwolnień, o których za chwilę.

Składka na FGŚP wynosi 0,10% tej samej podstawy, od której liczone są składki na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe, bez żadnego progu minimalnego i bez rocznego limitu 30-krotności.

Wynagrodzenie poniżej minimalnego a FGŚP?

Przy umowie zlecenia wiele osób myli zasady FGŚP z zasadami Funduszu Pracy. Dla FP obowiązuje warunek osiągnięcia w miesiącu przychodu równego co najmniej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę. Dla FGŚP takiego warunku nie ma.

Jeżeli Twoja umowa zlecenia jest jedynym tytułem do ubezpieczeń, od którego ZUS wymaga obowiązkowych składek emerytalnych i rentowych, to zleceniodawca zapłaci FGŚP nawet wtedy, gdy miesięcznie dostajesz tylko 100 zł. W przykładach z praktyki właśnie tak było – zleceniobiorca z wynagrodzeniem 100 zł, zlecenie jako jedyny tytuł do ubezpieczeń, skutkowało obowiązkiem opłaty FGŚP.

Umowa zlecenia jako jedyny tytuł do ubezpieczeń?

Gdy zlecenie jest Twoim jedynym źródłem podlegającym ZUS, sytuacja jest zwykle przejrzysta. Jeśli nie jesteś studentem do 26. roku życia i nie podlegasz nigdzie indziej obowiązkowym składkom, to z reguły z tej umowy zlecenia obejmują Cię obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W takiej konfiguracji zleceniodawca powinien naliczyć i przekazać składkę na FGŚP od całego Twojego przychodu, nawet gdy umowa trwa tylko kilka dni w miesiącu.

Inaczej jest wtedy, gdy z innego tytułu masz już obowiązkowe ubezpieczenia społeczne w wysokości co najmniej minimalnego wynagrodzenia – na przykład z etatu w innej firmie. Wtedy składki społeczne z dodatkowego zlecenia mogą mieć charakter dobrowolny, a jeśli tak jest, przestaje być należna także składka na FGŚP.

Kiedy zleceniodawca nie płaci FGŚP od umowy zlecenia?

Brak składki na FGŚP nie zawsze oznacza błąd po stronie płatnika. Ustawodawca przewidział kilka sytuacji, w których zleceniodawca – choć zawiera umowę zlecenia – nie ma obowiązku finansowania tego funduszu. Część tych sytuacji dotyczy ogólnie „osób zatrudnionych”, część odnosi się wprost do zleceniobiorców.

Zleceniobiorca z dobrowolnymi składkami ZUS

Jeżeli z tytułu zlecenia podlegasz jedynie dobrowolnym ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym, to składka na FGŚP nie powstaje. Tak jest na przykład wtedy, gdy pracujesz na etacie w innej firmie na pełen etat, a Twoje wynagrodzenie z tego etatu sięga co najmniej minimalnej płacy. Wtedy zlecenie może dawać tylko dobrowolne składki społeczne oraz obowiązkowe zdrowotne.

W jednym z opisanych przypadków spółka jawna zawarła umowę zlecenia z osobą, która jednocześnie była zatrudniona na etacie w innej firmie i z tego etatu miała pełne obowiązkowe składki. Zleceniobiorca zgłosił się do dobrowolnych emerytalnej i rentowych, ale spółka nie naliczyła FGŚP ani FP – i było to prawidłowe właśnie dlatego, że składki społeczne ze zlecenia nie były obowiązkowe.

Zleceniobiorca – student do 26 lat

Osoba będąca studentem do 26. roku życia, wykonująca wyłącznie umowę zlecenia, z reguły nie podlega żadnym obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu. Nie ma więc emerytalnej ani rentowych do ZUS, a co za tym idzie – nie powstaje też obowiązek opłacania FGŚP.

W takim wypadku Twoje wynagrodzenie zlecenia trafia „brutto” do rozliczeń podatkowych, ale nie buduje ani stażu emerytalnego, ani ochrony FGŚP. Jeżeli zależy Ci na tym bezpieczeństwie, warto rozważyć inną formę współpracy lub dodatkowy tytuł ubezpieczeniowy.

Kobieta 55+ i mężczyzna 60+ przy zleceniu

Kolejne istotne zwolnienie dotyczy wieku. Zgodnie z art. 9b ust. 2 Ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych, płatnik nie opłaca składki na FGŚP za osoby, które osiągnęły co najmniej 55 lat (kobieta) lub 60 lat (mężczyzna). Przepis odnosi się do „pracowników”, ale ustawa definiuje to pojęcie tak szeroko, że obejmuje również zleceniobiorców podlegających obowiązkowym składkom emerytalno-rentowym.

Warto pamiętać o technicznej zasadzie naliczania tego zwolnienia. Zwolnienie z opłacania składki na FGŚP zaczyna obowiązywać od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym ubezpieczony osiągnął odpowiedni wiek (55 lub 60 lat). Jeżeli więc Twoja umowa zlecenia daje obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, ale ukończyłaś 55 lat (albo ukończyłeś 60 lat) w połowie miesiąca, to składka na FGŚP jest należna jeszcze za ten miesiąc, a zwolnienie z jej opłacania zadziała dopiero od kolejnego.

Nadal oczywiście opłaca się za Ciebie składki emerytalne i rentowe (jeśli są obowiązkowe), ale fundusz gwarantowanych świadczeń przestaje być w Twoim imieniu finansowany.

Osoby z niepełnosprawnościami

Szczególne preferencje dotyczą także części osób z niepełnosprawnościami. Jeżeli jako zleceniobiorca posiadasz orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, zleceniodawca jest całkowicie zwolniony z opłacania za Ciebie składek na FGŚP. Rozwiązanie to ma na celu obniżenie kosztów zatrudniania takich osób i zwiększenie ich szans na rynku pracy.

Powrót z urlopów związanych z rodzicielstwem

Kolejne zwolnienie ma zachęcać pracodawców i zleceniodawców do utrzymywania i odtwarzania zatrudnienia po przerwach związanych z rodzicielstwem. Jeżeli wracasz do pracy po urlopie macierzyńskim, urlopie na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopie rodzicielskim lub urlopie wychowawczym, płatnik składek jest zwolniony z opłacania za Ciebie składek na FGŚP przez okres 36 miesięcy. Zwolnienie to liczy się od pierwszego miesiąca następującego po miesiącu powrotu do pracy lub do wykonywania zlecenia.

Zatrudnienie osób bezrobotnych powyżej 50. roku życia oraz młodych bezrobotnych

Aby wspierać aktywizację zawodową osób bezrobotnych, przewidziano dodatkowe preferencje:

• Bezrobotni 50+ – jeżeli zleceniobiorca ukończył 50. rok życia i w okresie 30 dni przed zawarciem umowy figurował w ewidencji bezrobotnych Powiatowego Urzędu Pracy (PUP), zleceniodawca jest zwolniony z opłacania składki na FGŚP przez 12 miesięcy, licząc od pierwszego miesiąca po zawarciu umowy.
• Młodzi bezrobotni do 30 lat – analogiczne zwolnienie (również na 12 miesięcy) dotyczy osób poniżej 30. roku życia, które zostały skierowane do pracy przez PUP. Tu także preferencja obowiązuje od miesiąca następującego po miesiącu rozpoczęcia współpracy.

Pomoc domowa i inne ustawowe wyłączenia

Ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych wskazuje też grupy, które w ogóle nie są uznawane za „pracowników” na potrzeby FGŚP. Chodzi między innymi o osoby wykonujące pracę zarobkową w gospodarstwie domowym oraz pomoc domową zatrudnioną przez osobę fizyczną. Nawet jeśli w takim stosunku faktycznie występuje element zlecenia, nie rodzi on obowiązku opłacania FGŚP.

Zwolnienie po dacie niewypłacalności płatnika

Warto wiedzieć, że nawet jeśli pracodawca lub zleceniodawca stał się niewypłacalny, nie oznacza to automatycznie, że za okres sprzed tej daty nie musi regulować składek. Natomiast po dacie zaistnienia niewypłacalności w rozumieniu ustawy o FGŚP płatnik zostaje zwolniony z obowiązku opłacania składek na FGŚP za kolejne okresy. Od tego momentu wypłaty należnych świadczeń przejmuje już mechanizm funduszowy opisany w dalszej części artykułu.

Jak FGŚP chroni zleceniobiorcę przy niewypłacalności zleceniodawcy?

Skoro składka na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nie jest potrącana z Twojej pensji (finansuje ją w całości pracodawca), możesz zapytać: co konkretnie z niej masz jako zleceniobiorca? Odpowiedź wynika wprost z ustawy – FGŚP „wskakuje” tam, gdzie niewypłacalny pracodawca nie jest już w stanie sam zaspokoić roszczeń zatrudnionych.

Do wypłat z funduszu dochodzi z reguły po wydaniu przez sąd postanowienia o upadłości lub otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, które potwierdza niewypłacalność pracodawcy. Na tej podstawie uruchamia się procedurę zgłaszania roszczeń i ich weryfikacji.

Jakie świadczenia możesz otrzymać z FGŚP?

Środki zgromadzone na FGŚP służą pokryciu w szczególności:

• zaległych wynagrodzeń za pracę z okresu przed ogłoszeniem niewypłacalności,
• odpraw, do których miałeś prawo z mocy przepisów,
• ekwiwalentu za niewykorzystany urlop, jeśli z umowy lub z przepisów wynikało Twoje uprawnienie do takiego świadczenia,
• innych świadczeń pieniężnych przewidzianych w ustawie, jeżeli spełniają ustawowe kryteria czasu i wysokości.

Dla zleceniobiorcy istotne jest to, że fundusz nie analizuje „nazwy” umowy, ale to, czy z danego tytułu podlegałeś obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Jeżeli tak było i za zlecenie opłacano składkę na FGŚP, Twoje roszczenia mają szansę zostać zaspokojone w podobnym trybie jak roszczenia osób etatowych.

Co musi się wydarzyć, żeby skorzystać z FGŚP?

Sama zaległość w wypłacie wynagrodzenia nie wystarcza. Musi zaistnieć stan niewypłacalności pracodawcy w rozumieniu ustawy, stwierdzony przez sąd (upadłość, postępowanie restrukturyzacyjne lub inne wskazane w przepisach sytuacje). Dopiero wtedy wchodzi w grę finansowanie z funduszu.

Jeśli Twój zleceniodawca po prostu opóźnia wynagrodzenie, ale normalnie funkcjonuje gospodarczo, Twoje roszczenia dochodzisz na zasadach ogólnych, np. przed sądem cywilnym. FGŚP nie zastępuje zwykłej windykacji – uruchamia się dopiero w sytuacjach krańcowych, kiedy majątek firmy nie wystarcza na wypłatę należności.

FP i Fundusz Solidarnościowy przy zleceniu – co to dla Ciebie oznacza?

Obok FGŚP funkcjonują jeszcze dwa inne fundusze finansowane z obowiązkowych składek od wynagrodzeń: Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy. Ich ogólne zasady wynikają z Ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz Ustawy o Funduszu Solidarnościowym. Dla Ciebie jako zleceniobiorcy ważne jest przede wszystkim, kiedy te składki się pojawiają.

Za osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia FP i FS są należne wtedy, gdy z tej umowy powstaje obowiązek ubezpieczeń emerytalnej i rentowych oraz gdy suma przychodów z wszystkich tytułów, od których płacone są społeczne składki, sięga w przeliczeniu na miesiąc co najmniej minimalnego wynagrodzenia za pracę. W 2026 r. próg ten zmienia się w trakcie roku, ale mechanizm pozostaje identyczny – liczy się osiągnięcie minimum.

Składki na FP i Fundusz Solidarnościowy są należne tylko przy obowiązkowych ubezpieczeniach społecznych i przychodzi równej lub wyższej niż aktualne minimalne wynagrodzenie za pracę.

Stawka dla FP i FS jest ustalana corocznie w ustawie budżetowej. W ostatnich latach łączna stopa dla obu funduszy często wynosiła 2,45% podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, przy czym ustawodawca może to modyfikować. Z Twojej perspektywy ważne jest, że tak jak w przypadku FGŚP, są to składki całkowicie finansowane przez pracodawcę lub zleceniodawcę – nie są odciągane z Twojego wynagrodzenia netto.

Te obciążenia finansują między innymi zasiłki dla bezrobotnych, programy aktywizujące osoby pozostające bez pracy oraz rozwiązania w ramach Funduszu Solidarnościowego. Nie są to więc bezpośrednie świadczenia wypłacane Tobie z konkretnej umowy, ale element szerzej rozumianego systemu wsparcia na rynku pracy.

Jeśli łączysz etat i zlecenie, albo masz kilka zleceń w jednym miesiącu, to obowiązek FP i FS ocenia się na podstawie łącznej kwoty stanowiącej podstawę składek społecznych. Co ważne – nawet gdy przychód jest za niski na FP i FS, składka na FGŚP może być nadal należna, o ile z konkretnego zlecenia podlegasz obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym.

Prognozy makroekonomiczne mają tu znaczenie pośrednie. Na przykład według szacunków na 2025 r. przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w gospodarce narodowej ma wynieść około 8 673 zł. Wyższy poziom płac zwykle przekłada się na większe obciążenia składkowe po stronie płatników, ale z punktu widzenia zleceniobiorcy pozostaje bezpośrednio nieodczuwalny – wysokość Twojej pensji netto nie jest pomniejszana o FGŚP, FP ani Fundusz Solidarnościowy.

Planowane zmiany w przepisach – Krajowy Plan Odbudowy (KPO)

Warto mieć na radarze także reformy, które są zapowiadane w ramach Krajowego Planu Odbudowy (KPO). Jednym z istotniejszych kierunków zmian jest docelowe ograniczenie możliwości „uciekania” przed pełnym oskładkowaniem poprzez stosowanie szerokiej gamy umów cywilnoprawnych.

Planowane rozwiązania (pierwotnie zapowiadane na I kwartał 2025 r.) zakładają objęcie obowiązkowym oskładkowaniem społecznym – a w konsekwencji również obowiązkiem opłacania składki na FGŚP – niemal wszystkich umów cywilnoprawnych. Wyłączone mają pozostać jedynie:

• umowy o dzieło,
• umowy zlecenia zawierane z uczniami szkół średnich i studentami do 26. roku życia.

Jeżeli te zmiany wejdą w życie w zakładanym kształcie, krąg zleceniobiorców i wykonawców usług, za których trzeba będzie płacić FGŚP, znacząco się poszerzy. Dla Ciebie jako zleceniobiorcy może to oznaczać większą ochronę w razie niewypłacalności zleceniodawcy, ale z perspektywy firm – wyższe koszty zatrudnienia przy korzystaniu z cywilnoprawnych form współpracy.

Terminy płatności składek FGŚP, rola ZUS i konsekwencje opóźnień

Składka na FGŚP jest technicznie rozliczana razem z innymi składkami ZUS, ale warto wiedzieć, jak wyglądają terminy i konsekwencje dla płatnika w razie spóźnienia.

Terminy płatności składek do ZUS

Termin opłacenia składek (w tym na FGŚP) zależy od rodzaju płatnika:

• do 5. dnia następnego miesiąca – jednostki budżetowe i samorządowe zakłady budżetowe,
• do 15. dnia następnego miesiąca – płatnicy posiadający osobowość prawną (np. spółki z o.o., spółdzielnie),
• do 20. dnia następnego miesiąca – pozostali płatnicy, w tym osoby fizyczne prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą.

Jeśli ostatni dzień przewidziany na opłacenie składek przypada w sobotę lub dzień ustawowo wolny od pracy, termin automatycznie przesuwa się na pierwszy następny dzień roboczy.

Jak ZUS przekazuje środki do FGŚP?

Płatnik dokonuje jednej wpłaty do ZUS, a dopiero ZUS rozdziela ją na poszczególne fundusze i ubezpieczenia. Ma on obowiązek przekazać odpowiednią część na rachunek bankowy FGŚP niezwłocznie, nie później niż w ciągu 3 dni roboczych od rozliczenia składek. W przypadku opóźnień w przekazaniu środków Funduszowi należą się odsetki ustawowe, co ma zabezpieczać jego płynność finansową.

Sankcje za opóźnienia i nieprawidłowości po stronie płatnika

Nieopłacenie składek na FGŚP w terminie traktowane jest tak samo jak zwłoka w opłaceniu innych składek ZUS. Od pierwszego dnia po upływie terminu płatności naliczane są odsetki za zwłokę. Dodatkowo, w wyniku kontroli ZUS może:

• wydać decyzję określającą prawidłową wysokość składek,
• nałożyć na płatnika opłatę dodatkową,
• nałożyć kary pieniężne za uporczywe lub rażące naruszenia przepisów.

Dla zleceniobiorcy praktyczny wniosek jest taki, że nawet jeśli zleceniodawca spóźnia się z opłaceniem składek, Twoje prawo do świadczeń z FGŚP co do zasady nie przepada – pod warunkiem, że spełnione są ustawowe warunki ich nabycia (w tym przede wszystkim istnienie tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnych i rentowych oraz stwierdzona niewypłacalność pracodawcy).