Jakie są rodzaje środków ochrony indywidualnej?
Środki ochrony indywidualnej (ŚOI) to wyposażenie noszone lub trzymane przez pracownika w celu ochrony przed jednym lub większą liczbą zagrożeń w środowisku pracy. Pracodawca zapewnia je nieodpłatnie, gdy ryzyka nie można wystarczająco ograniczyć organizacją pracy ani środkami ochrony zbiorowej.
Czym są środki ochrony indywidualnej?
Do ŚOI zalicza się urządzenia, wyposażenie, akcesoria i elementy wymienne przeznaczone do ochrony zdrowia lub bezpieczeństwa użytkownika. Przykładem wymiennego elementu może być filtr stosowany w sprzęcie ochrony układu oddechowego. Podstawę obowiązków pracodawcy stanowi art. 2376 Kodeksu pracy, a wymagania dotyczące projektowania i oceny zgodności określa Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/425.
ŚOI stosuje się wtedy, gdy zagrożenia nie da się usunąć albo dostatecznie ograniczyć przez zmianę organizacji pracy, rozwiązania techniczne i środki ochrony zbiorowej. Ochrona zbiorowa zabezpiecza jednocześnie większą grupę osób, na przykład przez balustrady, osłony maszyn lub wentylację. Ma pierwszeństwo przed ochroną indywidualną, ale w wielu pracach oba rodzaje zabezpieczeń są potrzebne równocześnie.
Rodzaje ŚOI według chronionej części ciała
Przedmiotowy podział środków ochrony indywidualnej ułatwia powiązanie wyposażenia z konkretnym obszarem narażenia. Jeden środek może chronić kilka części ciała, a przy większej liczbie zagrożeń trzeba sprawdzić, czy używane elementy nie ograniczają wzajemnie swoich właściwości ochronnych.
Ochrona głowy
Do tej grupy należą przede wszystkim hełmy ochronne, hełmy z dodatkowym wyposażeniem, kaptury, czepki i inne nakrycia głowy. Hełm stosuje się między innymi przy ryzyku uderzenia spadającym przedmiotem, uderzenia głową o element konstrukcji albo kontakcie z określonymi zagrożeniami elektrycznymi. Nakrycia głowy mogą także chronić przed zabrudzeniem, wilgocią, temperaturą lub pochwyceniem włosów.
Ochrona oczu i twarzy
Okulary ochronne, gogle, przyłbice, półosłony i tarcze zabezpieczają wzrok oraz twarz przed odpryskami, pyłem, kroplami substancji, promieniowaniem optycznym, wysoką temperaturą lub łukiem elektrycznym. Dobór zależy od rodzaju zagrożenia. Okulary nie zawsze chronią całą twarz, a przyłbica nie musi zastępować ochrony oczu, jeśli konstrukcja nie zapewnia wymaganego poziomu zabezpieczenia.
Ochrona układu oddechowego
Maski, półmaski, sprzęt filtrujący, pochłaniający oraz aparaty izolujące stosuje się przy obecności pyłów, aerozoli, gazów, par albo niedoborze tlenu. Sprzęt filtrujący nie dostarcza tlenu, dlatego nie może być używany w atmosferze o nieznanym składzie lub zbyt małej zawartości tlenu, jeżeli jego konstrukcja nie zapewnia izolacji od otoczenia.
Ochrona słuchu
Wkładki przeciwhałasowe, nauszniki i hełmy przeciwhałasowe ograniczają narażenie na hałas. Należy dobrać je do poziomu i charakteru hałasu oraz czasu przebywania pracownika w strefie narażenia. Zbyt słabe tłumienie nie zapewni ochrony, natomiast nadmierne może utrudniać komunikację i odbiór sygnałów ostrzegawczych.
Ochrona rąk i kończyn górnych
Rękawice, ochraniacze dłoni, palców, nadgarstków, przedramion i łokci chronią przed urazami mechanicznymi, substancjami chemicznymi, temperaturą, wilgocią, wibracjami lub czynnikami biologicznymi. Rękawice trzeba dobierać do konkretnego zagrożenia. Model odporny na przecięcie nie musi chronić przed rozpuszczalnikiem, a rękawica chemoodporna może nie zapewniać właściwej ochrony przed ostrą krawędzią.
Ochrona stóp i kończyn dolnych
Obuwie ochronne, kalosze, saperki, ochraniacze stóp, goleni, kolan i ud zabezpieczają przed urazami, przebiciem, poślizgiem, wilgocią, temperaturą, chemikaliami oraz innymi czynnikami występującymi na stanowisku. Znaczenie mają między innymi podnosek, podeszwa, odporność na przebicie i właściwości antyelektrostatyczne, jeżeli wymagają tego warunki pracy.
Ochrona tułowia i całego organizmu
Odzież ochronna obejmuje kombinezony, fartuchy, kurtki, spodnie, peleryny, kamizelki i osłony poszczególnych części ciała. Może chronić przed czynnikami mechanicznymi, chemicznymi, biologicznymi, termicznymi, atmosferycznymi oraz zabrudzeniem. W szczególnie niebezpiecznych warunkach stosuje się środki izolujące cały organizm, na przykład odzież gazoszczelną współpracującą ze sprzętem izolującym układ oddechowy.
Ochrona przed upadkiem z wysokości
Systemy chroniące przed upadkiem obejmują między innymi szelki bezpieczeństwa, uprzęże, linki, amortyzatory i urządzenia samohamowne. Elementy muszą tworzyć kompatybilny system połączony z właściwym punktem kotwiczenia. Samo użycie szelek nie zabezpiecza pracownika, jeśli nie zostały prawidłowo dopasowane i połączone z pozostałymi elementami systemu.
Ochrona skóry
Dermatologiczne środki ochrony indywidualnej mogą obejmować preparaty osłaniające, oczyszczające i regenerujące skórę. Stosuje się je przy ryzyku podrażnienia lub kontaktu z określonymi czynnikami. Nie zastępują rękawic, odzieży ani innych zabezpieczeń, jeśli ocena ryzyka wskazuje na potrzebę ich użycia.
Kategorie ryzyka ŚOI według rozporządzenia UE 2016/425
Podział na kategorie I, II i III dotyczy poziomu ryzyka, przed którym ma chronić wyrób, oraz związanych z tym procedur oceny zgodności. Nie jest to podział według części ciała. Ten sam rodzaj wyposażenia, na przykład rękawice, może należeć do różnych kategorii zależnie od zagrożenia i konstrukcji.
| Kategoria | Poziom ryzyka | Przykłady |
|---|---|---|
| I | Minimalne zagrożenia, takie jak powierzchowne urazy, łagodne czynniki atmosferyczne, kontakt z wodą lub gorącymi powierzchniami do 50°C | Proste rękawice, okulary przeciwsłoneczne do zastosowań innych niż obserwacja słońca, lekkie środki chroniące przed warunkami atmosferycznymi |
| II | Zagrożenia pośrednie, które nie należą do kategorii I ani III | Hełmy przemysłowe, większość okularów ochronnych, obuwie ochronne, odzież ostrzegawcza |
| III | Zagrożenia mogące prowadzić do śmierci lub nieodwracalnego uszczerbku na zdrowiu | Sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości, aparaty oddechowe, środki do pracy przy niedoborze tlenu, wyposażenie chroniące przed porażeniem prądem |
Kategoria III obejmuje także ochronę przed między innymi substancjami niebezpiecznymi, szkodliwymi czynnikami biologicznymi, promieniowaniem jonizującym, utonięciem, skrajną temperaturą, hałasem oraz przecięciem przenośną pilarką łańcuchową. Wybór takiego sprzętu wymaga szczególnej staranności, a procedura oceny zgodności jest bardziej rozbudowana niż przy wyrobach kategorii I.
Obowiązki pracodawcy w zakresie ŚOI
Pracodawca ustala rodzaje wyposażenia na podstawie oceny ryzyka zawodowego, po konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami. Najważniejsze obowiązki obejmują:
- Nieodpłatne dostarczenie środków niezbędnych na danym stanowisku, także osobom wykonującym krótkotrwałe prace lub czynności kontrolne.
- Dobór ŚOI do zagrożeń, warunków pracy, wymagań ergonomii i stanu zdrowia pracownika.
- Niedopuszczenie pracownika do pracy bez wyposażenia wymaganego na danym stanowisku.
- Sprawdzenie oznakowania CE, deklaracji zgodności UE i instrukcji producenta.
- Przekazanie informacji oraz szkolenie z zakładania, używania, czyszczenia, przechowywania i konserwacji.
- Zapewnienie naprawy, konserwacji, higieny i wymiany wyposażenia po utracie właściwości ochronnych lub zgodnie ze wskazaniami producenta.
- Ustalenie zasad używania ŚOI w regulaminie pracy albo innym dokumencie zakładowym.
Oznakowanie CE powinno być widoczne, czytelne i trwałe, a gdy charakter wyrobu na to nie pozwala, może znajdować się na opakowaniu lub w dokumentach. Sam znak CE nie zastępuje prawidłowego doboru do zagrożenia. ŚOI są przeznaczone do osobistego użytku. Wspólne korzystanie jest dopuszczalne tylko wyjątkowo i pod warunkiem zastosowania rozwiązań chroniących zdrowie oraz higienę użytkowników.
Jak dobrać środki ochrony indywidualnej?
Dobór powinien wynikać z oceny ryzyka, a nie z samego stanowiska lub nazwy produktu. Procedura może przebiegać w następujących etapach:
- Zidentyfikuj zagrożenia. Ustal, jakie czynniki występują podczas pracy, jakie mają natężenie lub stężenie oraz które części ciała są narażone.
- Oceń warunki i ergonomię. Uwzględnij pozycję pracy, zakres ruchu, konieczność przemieszczania się, czas przebywania w strefie niebezpiecznej, wentylację, temperaturę i stan zdrowia pracownika.
- Sprawdź kompatybilność. Jeżeli trzeba stosować kilka środków jednocześnie, dopasuj je tak, aby jeden nie pogarszał działania drugiego, nie ograniczał pola widzenia ani swobody ruchu bardziej, niż jest to konieczne.
- Zweryfikuj zgodność. Sprawdź oznakowanie CE, deklarację zgodności UE, instrukcję, kategorię ryzyka, parametry ochronne oraz warunki użytkowania określone przez producenta.
- Przeprowadź dopasowanie i instruktaż. Pracownik powinien mieć możliwość regulacji wyposażenia, znać sposób jego użycia i rozumieć, kiedy należy je wycofać, wyczyścić albo wymienić.
Przy sprzęcie kategorii III, zwłaszcza chroniącym przed upadkiem, niedoborem tlenu lub poważnym narażeniem chemicznym, dobór powinien prowadzić pracownik posiadający odpowiednią wiedzę z zakresu oceny ryzyka i właściwości technicznych sprzętu.
Czego nie zalicza się do ŚOI?
Nie każdy przedmiot używany podczas pracy jest środkiem ochrony indywidualnej. Z tej grupy wyłączone są między innymi:
- Zwykłe mundury i ubrania robocze, które nie zostały specjalnie zaprojektowane do ochrony zdrowia lub bezpieczeństwa.
- Wyposażenie sportowe oraz środki używane do samoobrony lub odstraszania.
- Wyposażenie wojska, policji i innych służb porządku publicznego.
- Wyposażenie służb ratowniczych i pierwszej pomocy.
- Środki stosowane na podstawie przepisów o ruchu drogowym.
- Przenośne urządzenia do wykrywania i sygnalizowania zagrożeń lub naruszeń porządku publicznego.
Najważniejszym kryterium wyboru nie jest sama nazwa produktu, lecz jego przeznaczenie, parametry ochronne i zgodność z zagrożeniami opisanymi w ocenie ryzyka. Pracodawca powinien zapewnić sprzęt bezpłatnie, dopasować go do użytkownika i zadbać o jego właściwe stosowanie przez cały okres pracy.
