Czy nauczyciel może wziąć urlop w trakcie roku szkolnego?

W szkole feryjnej nauczyciel nie może swobodnie wziąć urlopu wypoczynkowego w środku roku – co do zasady wolne ma tylko w ferie zimowe i wakacje letnie. W placówkach nieferyjnych (np. przedszkole) urlop można dzielić i brać także w trakcie roku szkolnego, bo przysługuje 35 dni roboczych urlopu planowanego jak u innych pracowników. Istnieją też wyjątki – urlop uzupełniający do 8 tygodni, urlop zdrowotny, opiekuńczy czy „siła wyższa”, które pozwalają legalnie nie pracować w czasie zajęć. Jeśli chcesz świadomie zaplanować wolne w roku szkolnym i wiedzieć, kiedy dyrektor może, a kiedy nie może odmówić, przeczytaj dalsze wyjaśnienia.

Na jakiej podstawie prawnej nauczyciel ma urlop?

W przypadku nauczycieli pierwsze skrzypce gra Karta Nauczyciela, a nie sam Kodeks pracy. To ona – w szczególności art. 64 Karty Nauczyciela – określa, jak wygląda urlop wypoczynkowy nauczyciela, kiedy się go udziela i w jakim wymiarze. Kodeks pracy stosuje się tylko tam, gdzie Karta nie zawiera własnych przepisów, np. przy urlopie na żądanie u nauczycieli w placówkach nieferyjnych.

Co istotne, wymiar urlopu nauczycielskiego nie zależy od stażu pracy. W przeciwieństwie do pracowników kodeksowych, którzy mają 20 lub 26 dni urlopu w zależności od „stażu urlopowego”, nauczyciel – jeśli spełnia warunki z Karty Nauczyciela – ma z góry zagwarantowany model urlopu (feryjny albo 35 dni roboczych) niezależnie od liczby przepracowanych lat.

Drugim ważnym przepisem jest art. 66 Karty Nauczyciela, który wprowadza urlop uzupełniający nauczyciela – do 8 tygodni – jeśli z przyczyn obiektywnych nie udało się odpocząć w ferie. Trzeba pamiętać, że prawo do urlopu uzupełniającego powstaje dopiero po zakończeniu danego okresu ferii – dopiero wtedy można dokładnie ustalić, jaką część urlopu „zabrała” choroba, urlop macierzyński czy inne zdarzenie.

Z kolei art. 73 Karty Nauczyciela reguluje urlop dla poratowania zdrowia, czyli dłuższe wolne związane z leczeniem chorób powiązanych z warunkami pracy w szko­le. Aby z niego skorzystać, nauczyciel musi być zatrudniony w pełnym wymiarze etatu i mieć co najmniej 7 lat pracy w szkole, przy czym w tym okresie musi być zatrudniony co najmniej na 1/2 etatu. Dopiero spełnienie tych warunków otwiera drogę do skierowania do lekarza medycyny pracy.

Cały system opiera się na rozróżnieniu dwóch typów placówek: szkoła feryjna (ma ferie zimowe i wakacje letnie) oraz szkoła nieferyjna (bez ferii, z klasycznym urlopem liczonym w dniach roboczych). To od tego podziału zależy odpowiedź na pytanie, czy możesz wziąć urlop w trakcie roku szkolnego.

Czy nauczyciel szkoły feryjnej może wziąć urlop w trakcie roku szkolnego?

Nauczyciel w szkole podstawowej, liceum czy technikum należy do grupy, dla której urlop wypoczynkowy jest „wpisany” w kalendarz roku szkolnego. Zgodnie z art. 64 ust. 1 Karty Nauczyciela przysługuje mu urlop wypoczynkowy w wymiarze odpowiadającym okresowi ferii i udzielany jest on właśnie w czasie tych ferii. W praktyce daje to około 8 tygodni wolnego, liczonych tygodniami, a nie dniami roboczymi.

W czasie wakacji nauczyciel może zostać wezwany do wykonania pewnych czynności – przeprowadzania egzaminów, udziału w radzie pedagogicznej, prac organizacyjnych przy zakończeniu lub przygotowaniu nowego roku szkolnego. Łączny wymiar takich zadań nie może przekroczyć 7 dni pracy w czasie ferii, więc reszta okresu ferii traktowana jest jako pełnoprawny urlop.

Dyrektor może w tym limicie 7 dni wezwać nauczyciela wyłącznie do ściśle określonych zadań, takich jak:

• przeprowadzanie egzaminów poprawkowych i klasyfikacyjnych,
• prace administracyjne związane z zakończeniem roku szkolnego lub przygotowaniem nowego roku,
• opracowywanie szkolnego zestawu programów i innych dokumentów organizacyjnych,
• udział w formach doskonalenia zawodowego zaplanowanych przez szkołę,
• udział w radach pedagogicznych zwołanych w okresie ferii.

Dlaczego w roku szkolnym urlopu zasadniczo nie ma?

Od września do czerwca nauczyciel szkoły feryjnej powinien być do dyspozycji szkoły – urlop wypoczynkowy jest już „zaplanowany” na ferie zimowe i letnie. W takiej placówce:

• nie tworzy się planu urlopów dla okresu zajęć,
• nauczyciel nie składa co roku wniosku o urlop wypoczynkowy,
• urlop wypoczynkowy „w środku roku” jest wyjątkiem, a nie zasadą.

Stąd tak częste rozczarowanie, gdy ktoś wychodzi z założenia, że skoro inni pracownicy mogą „wziąć urlop w maju”, to nauczyciel też. Tutaj urlop utożsamia się z feriami, a nie z kalendarzowym rokiem pracy.

Wyjątkowo, na podstawie art. 64 ust. 3 Karty Nauczyciela, dyrektor szkoły feryjnej może udzielić części urlopu wypoczynkowego w trakcie roku szkolnego, ale tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Jednocześnie musi zagwarantować, aby nauczyciel zachował co najmniej 4 tygodnie nieprzerwanego urlopu w okresie ferii. W praktyce dyrektorzy bardzo rzadko korzystają z tej furtki – sama chęć tańszego wyjazdu poza sezonem nie jest uznawana za „szczególnie uzasadniony przypadek”.

Kiedy w szkole feryjnej wolno wziąć urlop w roku szkolnym?

Najważniejsza furtka to urlop uzupełniający nauczyciela. Na podstawie art. 66 Karty Nauczyciela przysługuje on wtedy, gdy w okresie ferii nie mogłeś skorzystać z całego wolnego z powodu:

• choroby potwierdzonej zwolnieniem lekarskim,
• odosobnienia w związku z chorobą zakaźną,
• urlopu macierzyńskiego nauczyciela lub urlopu na warunkach macierzyńskiego,
• urlopu ojcowskiego lub rodzicielskiego,
• urlopu dla poratowania zdrowia,
• odbywania ćwiczeń wojskowych albo krótkotrwałego przeszkolenia wojskowego.

Taki urlop może trwać maksymalnie wymiar 8 tygodni (czyli wymiar 56 dni kalendarzowych) i jest udzielany już w trakcie roku szkolnego – po ustaniu przyczyny, która uniemożliwiła korzystanie z ferii. Składa się wniosek do dyrektora, a on wyznacza termin z uwzględnieniem organizacji pracy szkoły. Dopiero po zakończeniu ferii można dokładnie obliczyć, jaką część urlopu należy uzupełnić.

Warto podkreślić, że urlop uzupełniający obejmuje wyłącznie niewykorzystany czas w ferie zimowe i letnie. Przerwy świąteczne (Boże Narodzenie, Wielkanoc) nie są w tym kontekście traktowane jako „ferie”. Jeśli więc nauczyciel przebywa na L4 lub urlopie macierzyńskim akurat w czasie przerwy świątecznej, nie rodzi to prawa do dodatkowego urlopu uzupełniającego.

Jeśli z powodu choroby, urlopu macierzyńskiego albo ćwiczeń wojskowych nie wykorzystasz ferii, masz – na mocy art. 66 Karty Nauczyciela – prawo do urlopu uzupełniającego w ciągu roku szkolnego, do 8 tygodni.

Dla zobrazowania: jeśli nauczycielka przebywa na zwolnieniu lekarskim od 5 lipca 2023 r. do 28 lutego 2024 r., a od 22 lutego 2024 r. rozpoczyna 24-tygodniowy urlop macierzyński, to całość letnich ferii i zimowego odpoczynku została zajęta przez chorobę i macierzyństwo. Po zakończeniu urlopu macierzyńskiego ma ona prawo do udzielenia urlopu uzupełniającego w roku szkolnym – w wymiarze odpowiadającym niewykorzystanym feriom.

Czy są inne formy „wolnego” w roku szkolnym?

Tak, ale nie wszystko jest urlopem wypoczynkowym w rozumieniu art. 64 Karty Nauczyciela. W roku szkolnym nauczyciel szkoły feryjnej może być nieobecny m.in. z powodu:

• zwolnienia lekarskiego (L4 nauczyciela),
• urlopu macierzyńskiego nauczyciela, rodzicielskiego czy ojcowskiego,
• urlopu wychowawczego nauczyciela – z silną ochroną stosunku pracy na urlopie wychowawczym, obejmującą także nauczycieli kontraktowych; ochrona ta nie działa jednak w razie likwidacji szkoły, ogłoszenia jej upadłości lub gdy dochodzi do zwolnienia dyscyplinarnego z winy pracownika,
• urlopu dla poratowania zdrowia – po spełnieniu warunku 7 lat nieprzerwanej pracy w szkole (z zatrudnieniem co najmniej na 1/2 etatu w tym okresie) i aktualnego zatrudnienia w pełnym wymiarze etatu,
• urlopu bezpłatnego nauczyciela – jeśli dyrektor wyrazi zgodę.

Te nieobecności formalnie nie są wypoczynkiem „z puli ferii”, ale realnie oznaczają wolne w trakcie roku szkolnego. Ich przyznanie zależy jednak od innych przesłanek: stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej lub decyzji dyrektora przy urlopie bezpłatnym.

Urlop bezpłatny (regulowany w art. 174 Kodeksu pracy) ma dodatkowe konsekwencje: na czas jego trwania zawiesza się obowiązek świadczenia pracy i wypłaty wynagrodzenia, a okres ten co do zasady nie wlicza się do stażu pracy uprawniającego do niektórych świadczeń, np. nagrody jubileuszowej. Z tego względu warto rozważyć go szczególnie ostrożnie.

W praktyce nauczyciele proszą o urlop bezpłatny w środku roku szkolnego najczęściej po to, by:

• podjąć tymczasowe zatrudnienie za granicą,
• wyjechać na dłuższą podróż rodzinną, której nie da się zgrać z feriami,
• załatwić poważne sprawy osobiste, które nie mieszczą się w katalogu zwolnień lekarskich lub rodzinnych.

Każda taka nieobecność oznacza dla szkoły konieczność zorganizowania zastępstw, zmian planu lekcji, modyfikacji realizacji podstawy programowej czy rozmów z rodzicami. Dlatego dyrektor – mając na uwadze ciągłość pracy szkoły – ma prawo odmówić udzielenia urlopu bezpłatnego lub innego niewymaganego prawem wolnego.

Czy nauczyciel szkoły feryjnej ma urlop na żądanie?

Nie. Urlop na żądanie nauczyciela (czyli 4 dni urlopu na żądanie z art. 1672 Kodeksu pracy) nie przysługuje nauczycielom, którzy mają urlop wyłącznie w czasie ferii. Karta Nauczyciela kompleksowo reguluje ich odpoczynek, więc w ich przypadku przepis kodeksowy o urlopie na żądanie nie znajduje zastosowania.

Kiedy nauczyciel w placówce nieferyjnej może wziąć urlop w trakcie roku?

W przedszkolach publicznych, poradniach psychologiczno-pedagogicznych czy wielu placówkach wychowawczych nie ma ferii. Tu nauczyciel ma „typowy” urlop liczony w dniach. Zgodnie z art. 64 ust. 3 Karty Nauczyciela przysługuje mu wymiar 35 dni roboczych w roku kalendarzowym, co odpowiada 280 godzinom urlopu przy pełnym etacie.

Oznacza to, że w takich placówkach urlop można – i zwykle trzeba – rozplanować w ciągu całego roku, a nie tylko w wakacje. Konkretne terminy ustala się w oparciu o plan urlopów, który ma zapewnić płynne funkcjonowanie placówki. Część dni zwykle przypada latem, ale możliwe jest dzielenie urlopu na kilka części w różnych miesiącach.

Urlop na żądanie u nauczycieli nieferyjnych i kadry kierowniczej

Dla nauczycieli ze szkół nieferyjnych, a także dla dyrektorów, wicedyrektorów i innych osób na stanowisku kierowniczym w szkole (objętych limitem wymiar 35 dni roboczych z art. 64 ust. 2a Karty Nauczyciela) stosuje się wprost art. 1672 Kodeksu pracy. Oznacza to prawo do 4 dni urlopu na żądanie w każdym roku kalendarzowym.

Te dni są częścią ogólnego wymiaru 35 dni, ale nie wpisuje się ich do planu urlopów – zgłasza się je najpóźniej w dniu rozpoczęcia, a pracodawca co do zasady musi je udzielić, o ile nie nadużywasz tego uprawnienia.

Jak to wygląda na tle „zwykłych” pracowników?

Dla porównania warto zestawić sytuację nauczycieli z pracownikami kodeksowymi:

Jak widać, nauczyciel w placówce nieferyjnej ma większą pulę dni niż pracownik kodeksowy, ale odpoczynek musi godzić z nieprzerwanym działaniem placówki, która nie „zamyka się na ferie”. Jednocześnie w odróżnieniu od pracowników kodeksowych wymiar urlopu nauczyciela nie rośnie wraz ze stażem – od początku kariery przysługuje pełne 35 dni roboczych (w modelu nieferyjnym) albo urlop w wymiarze ferii (w modelu feryjnym).

Świadczenie urlopowe nauczyciela – dodatkowe pieniądze na wakacje

Oprócz samego urlopu nauczycielom przysługuje świadczenie urlopowe, wypłacane z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych (ZFŚS). Jest ono należne co roku, nie ma charakteru socjalnego (nie jest uzależnione od dochodu ani sytuacji życiowej) i przysługuje każdemu nauczycielowi spełniającemu warunki ustawowe.

Świadczenie powinno zostać wypłacone najpóźniej do końca sierpnia danego roku, a jego wysokość jest powiązana z tzw. podstawą ZFŚS. W ostatnich latach kształtowało się ono następująco (kwoty brutto):

• 2022 r. – 2 081,38 zł (przy podstawie ZFŚS 5 104,74 zł),
• 2023 r. – 2 294,07 zł (przy podstawie ZFŚS 5 926,94 zł),
• 2024 r. – 2 417,14 zł (przy podstawie ZFŚS 6 445,71 zł).

Te środki nie są dodatkowymi „dniami wolnymi”, ale realnym wsparciem finansowym, które ma ułatwić wypoczynek w okresie wakacji lub ferii.

Jakie inne wolne w trakcie roku szkolnego ma nauczyciel?

Urlop wypoczynkowy to tylko część obrazu. W ciągu roku szkolnego nauczyciel – niezależnie od typu szkoły – może korzystać z innych uprawnień przewidzianych w Kodeksie pracy i rozporządzeniu z 15.05.1996 r. w sprawie usprawiedliwiania nieobecności. Dzięki temu nawet w szkole feryjnej pojawiają się legalne „okienka” na krótkie wolne.

Urlop opiekuńczy

Zgodnie z art. 1731 Kodeksu pracy nauczyciel ma prawo do urlopu opiekuńczego w wymiarze 5 dni urlopu opiekuńczego w roku kalendarzowym. Jest to urlop bezpłatny, udzielany na wniosek, gdy trzeba zapewnić osobistą opiekę lub wsparcie członkowi rodziny albo osobie we wspólnym gospodarstwie domowym z poważnych względów medycznych. We wniosku podajesz m.in. stopień pokrewieństwa lub adres osoby, nad którą sprawujesz opiekę.

Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej

Coraz częściej wykorzystywanym narzędziem jest zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej z art. 1481 Kodeksu pracy. Nauczyciel ma prawo do 2 dni siły wyższej w roku kalendarzowym (lub 16 godzin – dla nauczycieli przy tablicy stosuje się najczęściej wariant „dniowy”), zachowując 50% wynagrodzenia. Chodzi tu o nagłe sytuacje rodzinne – chorobę, wypadek – gdy potrzebna jest natychmiastowa obecność.

Za siłę wyższą uznaje się zdarzenie zewnętrzne, nieprzewidywalne i któremu nie można było zapobiec – np. złamanie nogi dziecka wymagające pilnej opieki w domu.

Urlop okolicznościowy i inne zwolnienia usprawiedliwione

Rozporządzenie z 15 maja 1996 r. przewiduje także tzw. urlop okolicznościowy. Nauczyciel ma prawo do płatnego zwolnienia od pracy m.in.:

• 2 dni – w razie ślubu pracownika lub urodzenia się jego dziecka,
• 2 dni – w razie zgonu i pogrzebu małżonka, dziecka, ojca, matki, ojczyma lub macochy,
• 1 dzień – w razie ślubu dziecka pracownika,
• 1 dzień – w razie zgonu i pogrzebu siostry, brata, teściów, babci, dziadka czy innej osoby na utrzymaniu.

Do tego dochodzą klasyczne usprawiedliwione nieobecności – choroba potwierdzona zwolnieniem lekarskim, opieka nad chorym dzieckiem na świadczeniu z ZUS czy wezwania urzędowe. Wszystko to są realne formy wolnego w trakcie roku, choć formalnie nie są urlopem wypoczynkowym.

Jak skutecznie zawnioskować o wolne w roku szkolnym?

Dobrze napisany wniosek zaczyna się od właściwego wyboru rodzaju wolnego. Musisz najpierw odpowiedzieć sobie na pytanie: czy chodzi o urlop wypoczynkowy w szkole nieferyjnej, urlop uzupełniający, urlop zdrowotny, opiekuńczy, a może o zwykłe zwolnienie z powodu siły wyższej. Każda z tych instytucji ma inną podstawę prawną i inne wymagane dokumenty.

W praktyce bezpieczny schemat wygląda tak:

• sprawdzasz, czy Twoja placówka to szkoła feryjna, czy szkoła nieferyjna,
• odnosisz się do właściwego przepisu – np. art. 64 ust. 3 Karty Nauczyciela przy planowaniu 35 dni urlopu, art. 66 Karty Nauczyciela przy urlopie uzupełniającym lub art. 174 Kodeksu pracy przy urlopie bezpłatnym,
• składasz wniosek pisemnie (lub elektronicznie, jeśli regulamin pracy tak przewiduje),
• w przypadku urlopu zdrowotnego korzystasz z procedury opisanej w art. 73 Karty Nauczyciela – najpierw skierowanie do lekarza medycyny pracy.

Dyrektor szkoły nie zawsze ma pełną swobodę decyzji. Przy urlopie opiekuńczym, zwolnieniu z powodu siły wyższej czy urlopie okolicznościowym działa „związany” przepisami – jeśli spełniasz warunki, musi udzielić wolnego. Przy urlopie bezpłatnym, dzieleniu części urlopu wypoczynkowego w trakcie roku (w placówkach nieferyjnych) lub wyjątkowym „urywaniu” urlopu w roku szkolnym w szkole feryjnej jego zgoda ma charakter uznaniowy i zależy od organizacji pracy.

Nauczyciel zawsze ma zagwarantowane co najmniej 4 tygodnie nieprzerwanego urlopu – niezależnie od typu placówki i podziału reszty wolnego na mniejsze części.

Świadome korzystanie z uprawnień wymaga znajomości kilku przepisów, ale daje realną możliwość zaplanowania wolnego także w środku roku szkolnego – oczywiście w ramach, które wyznaczają Karta Nauczyciela i Kodeks pracy.